Historia

Huta Szkła Gospodarczego Ząbkowice ma długą i bogatą historię, która rozpoczęła się w 1883 roku. Zakład szybko zdobył renomę, stając się jednym z czołowych producentów szkła w Polsce.

Dzięki innowacyjnym technologiom i współpracy z wybitnymi projektantami, HSG Ząbkowice stało się miejscem, gdzie powstawały produkty, które zdobyły międzynarodowe uznanie.

W czasie swojej działalności huta przeżywała liczne zmiany – od dynamicznego rozwoju w okresie międzywojennym, po trudne lata powojennej odbudowy. Jednak niezależnie od okoliczności, Ząbkowice zawsze pozostawały na czele polskiego przemysłu szklarskiego. Muzeum Wzorcownia HSG to miejsce, gdzie można prześledzić tę fascynującą historię – od początków zakładu, przez jego złoty okres w latach 60. i 70., aż po współczesne czasy.

Zwiedzający mogą poznać kluczowe momenty w historii huty oraz zobaczyć, jak szkło z Ząbkowic wpłynęło na rozwój wzornictwa i przemysłu w Polsce.

KALENDARIUM HISTORII HUTY SZKŁA W ZĄBKOWICACH

wiosna 1883 r. – wbicie pierwszej łopaty, rusza budowa Huty Szkła w Ząbkowicach, inwestorem jest austriacka firma J. Schreiber & Neffen z siedzibą w Wiedniu, ojcami założycielami są Józef Schreiber oraz bracia Eduard i Maximilian Göpfert, głównym inicjatorem jest Józef Schreiber.

5 lipiec 1884 r. – uroczystość poświęcenia zakładu, oficjalne uruchomienie huty pod nazwą
J. Schreiber & Neffen Glasfabrik Zombkowice (po rosyjsku J. Шрейберъ и Племянники Зомбковице, po polsku J. Schreiber i Synowcy Ząbkowice).

1892 r. - huta zatrudnia 195 osób.

1895 r. - huta zatrudnia 270 osób.

12 wrzesień 1896 r. - uchwała o przekształceniu zakładu w spółkę akcyjną o nazwie Akcyjne Towarzystwo Ząbkowickiej Huty Szklanej (po rosyjsku Акционерное Общество Зомбковицкаго Стекляннаго Завода, po niemiecku Actiengesellchaft der Zombkowicer Glasfabrik).

1897 r. - huta posiada dwie duże hale produkcyjne, cztery piece, cztery kotły parowe i nadal się rozbudowuje.

1897 r. - emisja w Warszawie akcji Towarzystwa, kapitał akcyjny spółki wynosi 500 tys. rubli podzielonych na 1000 szt. akcji których większościowy udział pozostaje w rękach rodziny Schreiberów,

- w skład Zarządu Akcyjnego Towarzystwa Ząbkowickiej Huty Szklanej wchodzą: Dyrektor Zarządzający Józef Leo Schreiber (syn Józefa Schreibera); Dyrektorowie: Józef Schreiber, Paweł Starr, Arnold Feigel, Max Gurewicz; zastępcy: Paweł Starr syn, Adolf Gurewicz,

- huta zatrudnia 360 osób.

1900 r. - Huta zaczyna chronić większość swoich wyrobów, patentem rosyjskiego Ministerstwa Finansów, są to wyroby wykonane w technice szkła prasowanego, a we wzornictwie dominuje secesja.

17 listopad 1902 r. - umiera główny założyciel Huty w Ząbkowicach Józef Schreiber.

1905 r. - zostaje wydany pierwszy (znany) katalog przeznaczony na rynek rosyjski w którym prezentowany jest w pełni ukształtowany profil produkcji Huty, są to wyroby z „amerykańskiego szkła lanego” gdzie wzornictwo utrzymywane jest w stylu secesyjnym, katalog zawiera 1232 pozycje, gdzie są to produkty szkła użytkowego, w tym wiele przedmiotów jest wieloczęściowych (bomboniery, puchary, herbatnice, szkatułki i inne).

1905 r. trzytygodniowy strajk robotników.

1906 r zostaje wydany pierwszy (znany) katalog artykułów biurowych, znajduje się w nim 55 produktów, głównie kałamarze, katalog przeznaczony jest na rynek rosyjski.

1907 r. - zatrudnienie w hucie osiągnęło 400 osób.

1 sierpień 1907 r. - strajk robotników.

1910 r. - wydany zostaje kolejny katalog dedykowany na rynek rosyjski, zawiera aż 1610 produktów szkła użytkowego, wyroby wykonane są w technice szkła prasowanego, a wzornictwo zdominowane jest przez secesje.

1912 r. - Huta wprowadza na rynek 100 nowych wzorów, oferta publikowana jest w katalogu na rynek rosyjski, nowością są wyroby wykonane z wysokiej jakości szkła ołowiowego i oznakowane „Qualite: Verre Brillant”,

- Huta mocno rozszerza również ofertę artykułów biurowych i akcesoriów biurkowych, wydany katalog zawiera 227 pozycji (w tym wieloczęściowe zestawy piórnikowe), wykonanych w technice szkła prasowanego głównie w stylu secesyjnym,

- nowością wydaje się być również odrębny katalog szkła oświetleniowego, zawierający szeroką ofertę szklanych kloszy do lamp gazowych, naftowych i elektrycznych,

1914 r. - nic nie zapowiada zbliżającej się wojny, Huta wydaje kolejny, jak się okazuje ostatni katalog na rynek rosyjski zawierający 1351 produktów z „amerykańskiego szkła lanego” utrzymanych w stylu secesyjnym.

28 lipca 1914 r. -wybucha I Wojna Światowa, kończy się okres działalności Huty pod zaborem rosyjskim (tzw. Carska Rosja).

2 sierpień 1914 r. - wkroczenie wojsk niemieckich.

1914 – 1918 r. - w listopadzie 1914 r. na skutek rosyjskiej ofensywy, wojska niemieckie wycofują się niszcząc zakłady przemysłowe i infrastrukturę Zagłębia, Huta w Ząbkowicach zostaje oszczędzona, następnie po ponownym przegrupowaniu wojsk Zagłębie zostaje podzielone na niemiecką i austriacką strefę okupacyjną, linia kolejowa staje się linią podziału, a ząbkowicka Huta do końca wojny pozostaje w austro-węgierskiej strefie okupacyjnej i kontynuuje swoją działalność.

11 listopad 1918 r. - po odzyskaniu niepodległości Huta nadal działa jako spółka akcyjna pod nazwą Towarzystwo Akcyjne Ząbkowickiej Fabryki Szkła (już nie Szklanej), kapitał akcyjny spółki wynosi 750 tys. złotych podzielony na 1000 szt. akcji z czego 433 akcje są w posiadaniu Józefa Leo Schreibera.

maj 1919 r. 280 pracowników Huty należy do Związku Zawodowego Robotników Przemysłu Szklanego w Polsce.

10 luty 1921 r. - w skład zarządu Towarzystwa Akcyjnego Ząbkowickiej Fabryki Szkła wchodzili: Josef Leo Schreiber, Maks Gurewicz, Wacław Hajek, Chlawne Selig Rutstein i Hubert Schreiber, zastępcami byli: Adolf Gurewicz oraz Josef Konrad Schreiber.

16 kwiecień 1923 r. - strajk na tle ekonomicznym, najprawdopodobniej zakończony sukcesem robotników.

lata 20-te - Huta dostosowuje się do nowych reali gospodarczych, nieprzepastny rynek rosyjski przestaje dla niej istnieć, sprzedaż kierowana jest na rynek wewnętrzny.

- zakład sukcesywnie jest modernizowany, zatrudnienie w Hucie przekracza 400 osób, nowością są wyroby ze szkła iryzowanego i uranowego, kontynuowana jest również produkcja „Verre Brillant”, niestety Huta nie stara się wprowadzać nowych modnych wzorów i pozostaje przy starym secesyjnym wzornictwie z okresu zaboru rosyjskiego.

- rozwijana jest sprzedaż produktów Huty do krajów zachodnich, następuje również ekspansja na zupełnie nowe rynki zbytu do krajów zamorskich, stworzona zostaje marka Beverly Crystal pod którą Huta eksportuje swoje wyroby do Australii i Nowej Zelandii.

- Huta odstępuje od trwałego znakowania wyrobów, wprowadzone zostają metalizowane papierowe nalepki, gdzie na zdobionej tarczy widnieje napis w zależności od rynku zbytu „Ząbkowice”, „Zombkowice” lub „Beverly Crystal”,

marzec 1927 r. - ogólnopolski strajk zorganizowany przez Związek Zawodowy Robotników Przemysłu Szklanego, żądania robotników nie zostały spełnione,

1929 r. - początek światowego wielkiego kryzysu,

marzec 1929 r. strajk szlifierzy na tle ekonomicznym, zwolnienie całej załogi (375 osób), zatrzymanie produkcji w Hucie na 13 tygodni,

lipiec 1929 r. ponownie przyjęcie załogi i wznowienie produkcji,

kwiecień 1932 r. - z powodu braku zamówień następuje grupowe zwolnienie niemal całej załogi, zatrzymanie produkcji w Hucie na 10 tygodni,

lipiec 1932 r. -  przywrócenie zwolnionych pracowników do pracy i wznowienie produkcji,

wrzesień 1933 r. - grupowe zwolnienie 160 pracowników Huty,

kwiecień 1934 r. kolejne zwolnienia pracowników Huty – 24 osoby, zatrzymanie produkcji,

21 kwiecień 1934 r. - do zarządu Towarzystwa Akcyjnego Ząbkowickiej Fabryki Szkła dochodzi Robert Rosauer oraz Adela Eliz Welz (córka Josefa Leo Schreibera),

maj 1934 r. - przywrócenie 150 zwolnionych pracowników do pracy, później kolejnych, wznowienie produkcji,

lipiec 1934 r. - wymówienie pracy 227 robotnikom, zatrzymanie produkcji,

czerwiec 1935 r. - po prawie rocznej przerwie wznowienie produkcji i przywrócenie do pracy ponad 200 robotników,

1 wrzesień 1935 r. - następuje zatrzymanie produkcji, jak się później okazuje trwałe, zwolniona zostaje cała polska załoga, rozpoczynają się reperkusje polegające na wydalaniu czeskich obywateli z Polski przez rząd, do wybuchu wojny Huta nie wznawia już produkcji, natomiast Towarzystwo nadal prowadzi działalność handlową wyprzedając zapasy,

1 wrzesień 1939 r. wybucha II Wojna Światowa i tym samym kończy się kolejny okres działalności Huty, okres międzywojenny,

przełom 1939/1940 r. - Zagłębie Dąbrowskie w tym Ząbkowice zostają przyłączone do Śląska i włączone do III Rzeszy, z Generalnym Gubernatorstwem ustanowiona jest granica celna, a ze Śląskiem granica policyjna, cały przemysł zostaje podporządkowany działaniom wojennym,

- będący wcześniej członkiem zarządu Josef Konrad Schreiber z ramienia NSDAP podejmuje działania w kierunku ponownego uruchomienia Huty,

marzec 1940 r. - następuje otwarcie zakładu i rozpoczęcie prac uruchomieniowych Huty,

maj 1940 r. - zostaje uruchomiony pierwszy piec hutniczy i rozpoczyna się produkcja

1940 r. – 1945 r. - Huta nadal działa jako spółka akcyjna „Aktiengesellschaft der Zombkowitzer Glasfabrik”, prezesem zarządu jest Josef Konrad Schreiber, a w skład zarządu wchodzą Adela Eliz Welz, Rudolf Grzes, Ida Schreiber oraz Franciszek Jares,

- zatrudnienie w Hucie utrzymuje się na poziomie 500 osób, czynne były trzy piece hutnicze, profil produkcji Huty został dostosowany do potrzeb wojska (stołówki, kantyny, szpitale, hotele) w oparciu o posiadane przedwojenne formy, najprawdopodobniej Huta nadal produkowała szkło oświetleniowe, a także korpusy do min przeciwpiechotnych,

- Huta znakuje swoje wyroby, podobnie jak w okresie międzywojennym, papierowymi lub metalizowanymi nalepkami, gdzie na zdobionej tarczy widnieje niemiecka nazwa „Zombkowitz”,

23 styczeń 1945 r. - do Ząbkowic wkracza Armia Czerwona, następuje wyzwolenie z niemieckiej okupacji, w dziejach Huty kończy się okres działalności pod Niemiecką okupacją,

26 stycznia 1945 r. - zawiązuje się Tymczasowy Komitet Odbudowy Huty, zniszczenia spowodowane działaniami wojennymi szacowane są na 25% pierwotnego stanu,

marzec-maj 1945 r. - prace uruchomieniowe, kompletowanie załogi, uruchomienie pierwszego pieca, w Hucie zatrudnionych jest 137 osób,

1945 r. - na koniec roku Huta zatrudnia 290 osób, a produkcja do końca roku osiągnęła niemal 500 ton,

1946 r. - zatrudnienie w Hucie kształtuje się na poziomie 345 osób, produkcja przekracza poziom 500 ton, 60% asortymentu to szkło prasowane, 35% szkło stołowe dmuchane, pozostały asortyment to szkło oświetleniowe,

1945 r. – 1949 r. - formalnie Huta nadal jest własnością Towarzystwa Akcyjnego Ząbkowickiej Fabryki Szkła, działa pod nazwą Ząbkowicka Fabryka Szkła pod Tymczasowym Zarządem Państwowym i podporządkowana jest Centralnemu Zarządowi Przemysłu Mineralnego w Warszawie oraz Południowemu Zjednoczeniu Przemysłu Szklarskiego w Sosnowcu,

21 maja 1949 r. - odbywa się uroczystość przekazania Huty państwu, podpisany zostaje protokół zdawczo-odbiorczy i tym samym kończy się proces upaństwowienia zakładu, na pamiątkę wydarzenia zostaje wmurowana pamiątkowa tablica,

3 maj 1950 r. - Huta zostaje wpisana do Rejestru Przedsiębiorstw pod nazwą Ząbkowicka Huta Szkła Gospodarczego Przedsiębiorstwo Państwowe Wyodrębnione i podlega Centralnemu Zarządowi Przemysłu Szklarskiego i Ceramicznego,

1950 r. - Huta wyprodukowała 991 ton wyrobów przy zatrudnieniu 520 osób,

1952 r. – 1958 r. - intensywna modernizacja zakładu, min. doprowadzono gaz koksowniczy, którym opalano nowy dwunastodonicowy piec i odprężarki tunelowe, zmodernizowano stare piece dziesięciodonicowe i piece do zapalania wyrobów całkowicie eliminując czadnice, uruchomiono stację transformatorową 150 kVA,

- nowe wzory dla Huty są opracowywane przez artystów z Warszawy (m.in. przez Wandę Zawidzką-Manteuffel), mimo to Huta nadal opiera swoją produkcję na przedwojennych formach, w 90% są to formy jeszcze z okresu Carskiej Rosji,

1 stycznia 1960 r. - zmianie ulega nazwa zakładu odtąd nazywa się Huta Szkła Gospodarczego ZĄBKOWICE

1960 r. - pracę w Hucie podejmuje Jan Sylwester Drost, organizuje ośrodek wzorcujący Huty i obejmuje stanowisko głównego projektanta, w Hucie rozpoczyna się okres nowego wzornictwa, stare wzory i stara technologia zostają stopniowo wypychane przez nowe wzornictwo i nowe rozwiązania,

- produkcja notuje rekordowy wynik 2252 tony, a stan załogi wynosi 645 osób.

1961 r. - jako projektant w Hucie podejmuje Bogdan Kupczyk.

1965 r. - rozpoczyna się kolejny etap modernizacji i automatyzacji zakładu, produkcja koncentrowana jest na dwóch halach produkcyjnych, gdzie w Hali nr 2 instaluje się 3 linie do automatycznej produkcji szkła prasowanego, następuje modernizacja procesu pakowania i magazynowania, modernizowane są również procesy mechanicznej obróbki.

1966 r. - jako projektantka pracę w Hucie podejmuje Eryka Trzewik-Drost.

- Bogdan Kupczyk zostaje oddelegowany do Zjednoczenia Przemysłu Szklarskiego jako kierownik Branżowego Ośrodka Wzornictwa, gdzie zajmuje się koordynacją Ośrodków Wzornictwa w polskim przemyśle szklarskim.

1968 r. - dyrektorem Huty zostaje Ryszard Zawodny.

1970 r. - produkcja osiąga 2850 ton przy załodze 876 osób

1 styczeń 1973 r. - Huta wchodzi w skład Kombinatu Przemysłu VITROPOL (Zjednoczone Huty Szkła Gospodarczego i Technicznego)

1973 r. - do HSG ZĄBKOWICE przyłączona zostaje Huta Szkła w Siemianowicach

1973 r. - jako projektant pracę w Hucie podejmuje Ryszard Serwicki i pracuje w niej do 1975 roku,

1974 r. - do HSG ZĄBKOWICE przyłączona zostaje Huta Szkła Skawina

1975 r. - jako projektant pracę w Hucie podejmuje Ludwik Fiedorowicz, jeszcze w tym samym roku wdraża produkcję szkła artystycznego w oddziale Huty w Siemianowicach Śląskich,

1 luty 1977 r. - Ząbkowice stają częścią Dąbrowy Górniczej i od tej pory są dzielnicą miasta,

1979 r. - do HSG ZĄBKOWICE przyłączona zostaje Huta Staszic w Dąbrowie Górniczej, jej kierownikiem artystycznym zostaje Ludwik Fiedorowicz,

1977r. - 1980 r. - Huta uczestniczy w generalnym remoncie Zamku Sieleckiego w Sosnowcu, gdzie VITROPOL (Zjednoczone Huty Szkła Gospodarczego i Technicznego) tworzy Centralną Wzorcownię Szkła Współczesnego, ojcem założycielem jest dyrektor VITROPOL-u Eugeniusz Gubała

22 lipiec 1980 r. - uroczyste otwarcie Centralnej Wzorcowni Szkła Współczesnego na Zamku Sieleckim w Sosnowcu

30 czerwiec 1981 r. - Huta wchodzi w skład VITROCER-u (Zjednoczenie Przemysłu Szklarskiego i Ceramicznego VITROCER)

1981 r. - z inicjatywy Huty i pod jej patronatem na Zamku Sieleckim w Sosnowcu zostaje otwarte Muzeum Szkła Współczesnego, udostępniono w nim eksponaty z Centralnej Wzorcowni oraz otwarty zostaje sklep firmowy Huty,

1982 r. - Huta uzyskuje pełną samodzielność i wchodzi do Zrzeszenia Przedsiębiorstw Przemysłu Szklarskiego,

1983 r. - Huta przekazuje muzeum i sklep firmowy w Sosnowcu do Zrzeszenia Przedsiębiorstw Przemysłu Szklarskiego,

- na koniec roku Huta wyprodukowała 4145 ton towaru i zatrudniała 803 osoby

1989 r. - na emeryturę odchodzi Ryszard Zawodny, nowym dyrektorem Huty zostaje Andrzej Wolski,

1989 r. - rozwiązane zostaje Zrzeszenia Przedsiębiorstw Przemysłu Szklarskiego, a w jego miejsce utworzono dwie państwowe spółki VITROPOL sp. z o.o. w Sosnowcu oraz VITROCER sp. z o.o. w Warszawie, od których Huta staje się zależna,

1992 r. - zlicytowana zostaje HSA Staszic w Dąbrowie Górniczej

1994 r. - jak projektantka w Hucie podejmuje pracę Izabela Skleniarz pracuje w niej do 2003 r. 

1995 r. - Huta zostaje przeznaczona do prywatyzacji, zatrudnia wtedy około 300 osób, wcześniej spółki od których jest zależna czyli VITROPOL i VITROCER ogłaszają upadłość i ulegają likwidacji,

1996 r. - Huta trafia w ręce prywatnych inwestorów,

luty 2002 r. - Huta przekształca się w spółkę akcyjną o nazwie Huta Szkła Artystycznego ZĄBKOWICE S.A.

2002 r. - budowany jest zespół z młodych projektantów, pracę w Hucie podejmują w kolejności Tomasz Góra, Agnieszka Borowska, Sebastian Pietkiewicz i Danuta Góra,

grudzień 2004 r. - Huta Szkła Artystycznego Ząbkowice S.A. zostaje postawiona w stan likwidacji i zostaje przejęta przez CRISTALLITE Huta Szkła sp. z o. o., w której to spółce likwidowana HSA ZĄBKOWICE S.A. posiada 45% udziałów,

 2005 r. - zostaje wydany obszerny katalog z pełnym wachlarzem produktowym Huty, który został opracowany przez Agnieszkę Borowską, Tomasza Górę i Sebastiana Pietkiewicza, jak się później okazuje jest to ostatni katalog Huty,

2006 r. - CRISTALLITE Huta Szkła sp. z o. o. zatrzymuje produkcje i zamyka Hutę.

EPILOG Huta przetrwała I Wojnę Światową, Wielki Kryzys lat 30-tych i II Wojnę Światową. Rozwój Huty trwał nieprzerwalnie i intensywnie do końca lat 80-tych. Niestety, transformacja ustrojowa nie przysłużyła się jej i Huta podzieliła losy wielu zagłębiowskich zakładów przemysłowych. Od początku lat 90-tych obserwujemy jej stopniowy upadek, aż do jej końca w 2006 roku. Pod adresem Huty w 2008 roku zarejestrowano firmę RECYKLOTEX S.A., która wg KRS zajmowała się „odzyskiem surowców segregowanych” i można przypuszczać, że to właśnie ta firma zajęła się likwidacją pozostawionego przez Hutę majątku. W międzyczasie 13.01.2010 zakończyło się postępowanie upadłościowe HSA ZĄBKOWICE S.A. Około 2014 roku rozpoczęto częściowe wyburzanie obiektów na terenie Huty, które w pewnym momencie zostało zaprzestane, a teren Huty przez wiele lat wydawał się być porzuconym. W 2023 roku rozpoczęło się równanie terenu Huty z ziemią.

Opracował: Przemysław Woźniak.

Kalendarium powstało na podstawie informacji uzyskanych w następujących źródłach:

- Andrzej Lorenc (2020). „Ząbkowice” T-1 i T-2. Wydanie własne autora.

- Jerzy Grodek, Jan Drost, Jan Zarzycki (1984). „100 lat Huty Szkła Gospodarczego Ząbkowice”

- Barbara Banaś (2021). „Eryka i Jan Drostowie”. Wyd. Muzeum Narodowe we Wrocławiu

- Krajowy Rejestr Sądowy

- www. schreiber-neffen.com

- www.pressglas-korrespondenz.de

- www.caesar-crystal.cz

- www.dawnadabrowa.pl

- www.dombrowa.pl

- archiwa własne